Keşfet
Kişi, devlet, savaş, eser, yer, dil, bilim ve kavramları tek bir içerik ağı içinde gez.
Göktürk Kağanlığı
552 yılında Bumin Kağan önderliğinde bağımsızlığını ilan eden Göktürk Kağanlığı, Türk adını büyük bir siyasî teşkilatın adı olarak açık biçimde taşıyan ilk devlet olarak Türk tarih…
Bumin Kağan
Göktürk Kağanlığı’nın kurucu hükümdarıdır. 552’de Juan-juan hâkimiyetine son veren zaferin ardından bağımsız kağanlığı kurdu ve Türk siyasî tarihinde yeni bir dönemi başlattı.
İstemi Yabgu
Bumin Kağan’ın kardeşi ve Göktürk Kağanlığı’nın batı siyasetinin başlıca yöneticisidir. Orta Asya’nın batısına uzanan askerî ve diplomatik genişlemenin merkezinde yer aldı.
Bilge Kağan
716-734 yılları arasında II. Göktürk Kağanlığı’nı yöneten hükümdardır. Kül Tigin ve Tonyukuk ile birlikte kağanlığın son güçlü dönemini oluşturmuş, adına dikilen yazıt erken Türk d…
Kül Tigin
II. Göktürk Kağanlığı’nın en tanınmış askerî liderlerinden, Bilge Kağan’ın kardeşi ve 732 tarihli anıt yazıtın merkezindeki hanedan mensubudur.
Tonyukuk
II. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan Bilge Kağan dönemine uzanan süreçte etkili olmuş devlet adamı, askerî stratejist ve kendi adına dikilen yazıtın anlatıcısıdır.
İlteriş Kağan
Asıl adı Kutlug olan İlteriş Kağan, yaklaşık 682’de II. Göktürk Kağanlığı’nı yeniden kuran hükümdardır. 630 sonrasında kaybedilen bağımsız siyasî düzenin yeniden tesisi onun tarihî…
Kapgan Kağan
İlteriş Kağan’ın ardından yaklaşık 691/692-716 yıllarında II. Göktürk Kağanlığı’nı yöneten ve devletin askerî-siyasî etki alanını büyük ölçüde genişleten hükümdardır.
İnel Kağan
Kapgan Kağan’ın 716’daki ölümünün ardından çok kısa süre hüküm süren ve Kül Tigin’in müdahalesiyle iktidarını kaybeden Aşina hanedanı üyesidir.
Yolluğ Tigin
VIII. yüzyıl Göktürk yazılı kültüründe Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının Türkçe metinlerinin hazırlanmasıyla ilişkilendirilen hanedan mensubudur.
İlbilge Hatun
II. Göktürk Kağanlığı’nın kurucu hanedan çevresindeki önemli kadın figürüdür. İlteriş Kağan’ın eşi, Bilge Kağan ve Kül Tigin’in annesi olarak bilinir.
Orhun Yazıtları
Orhun Yazıtları, VIII. yüzyıl Göktürk siyasî tarihini, devlet düşüncesini ve Eski Türkçenin anıtsal kullanımını günümüze taşıyan yazılı mirastır. Dar kullanımda Kül Tigin, Bilge Ka…
Kül Tigin Yazıtı
732 tarihli Kül Tigin Yazıtı, Kül Tigin’in anısını yaşatan büyük anıt kompleksinin yazılı unsurudur; fakat içeriği bireysel biyografiyi aşarak Göktürklerin kuruluş, çöküş ve yenide…
Bilge Kağan Yazıtı
735 tarihli Bilge Kağan Yazıtı, II. Göktürk hükümdarının ölümünden sonra hazırlanan ve Türk devlet düşüncesini en açık biçimde yansıtan anıtsal metinlerden biridir.
Tonyukuk Yazıtı
Tonyukuk Yazıtı, iki dikili taş üzerinde yer alan ve devlet adamı Tonyukuk’un faaliyetlerini büyük ölçüde birinci şahısla anlattığı Eski Türkçe anıt metnidir.
Göktürk Alfabesi
Göktürk veya Orhun yazısı, Eski Türkçenin özellikle Orhun-Yenisey çevresindeki anıtsal metinlerinde kullanılan tarihî yazı sistemidir. En tanınmış örnekleri Kül Tigin, Bilge Kağan …
Orhun Türkçesi
Orhun Türkçesi, Eski Türkçenin VIII. yüzyıl Göktürk anıtlarında belgelenen tarihî dil biçimini tanımlamak için kullanılan terimdir. Modern Türkiye Türkçesiyle akraba olmakla birlik…
Ötüken
Ötüken, eski Türk siyasî ve kültürel dünyasında özellikle Göktürk ve Uygur kağanlıklarıyla ilişkilendirilen merkezî ve kutsal coğrafyanın adıdır. Tek bir şehir veya kesin koordinat…
Orhun Vadisi
Orhun Vadisi, bugünkü Moğolistan’ın merkezinde Orhun Nehri boyunca uzanan ve Göktürk, Uygur, Kitan ve Moğol dönemlerinden çok sayıda tarihî katmanı barındıran geniş kültürel peyzaj…
552: Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu
Bumin Kağan’ın Juan-juan hâkimiyetine karşı kazandığı 552 zaferi, bağımsız Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşunu belirleyen temel olaydır.
630: Doğu Göktürk Siyasî Bağımsızlığının Kaybı
630’da Doğu Göktürk siyasî düzeninin Tang karşısında çökmesi, Orhun Yazıtlarında devletin ve bağımsızlığın kaybedildiği büyük tarihî kırılma olarak anlatılır.
682: II. Göktürk Kağanlığı’nın Yeniden Kuruluşu
Yaklaşık 682’de Kutlug/İlteriş ve Tonyukuk çevresindeki hareket, Tang hâkimiyeti sonrasında Göktürk bağımsız siyasî düzenini yeniden kurdu.
716: Göktürk Taht Mücadelesi
Kapgan Kağan’ın ölümü sonrası İnel’in kısa yönetimi, Kül Tigin’in müdahalesiyle sona erdi ve Bilge Kağan’ın hükümdarlığı başladı.
742-745: Göktürk Kağanlığı’nın Sonu
Bilge Kağan sonrası zayıflayan merkezî Göktürk siyasî gücü, Uygur, Basmıl ve Karluk mücadeleleri sonucunda 742-745 sürecinde sona erdi.
Kağan
Eski Türk ve İç Asya devletlerinde en yüksek hükümdarlık unvanlarından biri. Göktürklerde Bumin, Kapgan ve Bilge gibi hükümdarlar bu unvanı taşır.
Tigin
Hükümdar ailesinin erkek üyeleri için kullanılan eski Türk hanedan unvanı. Kül Tigin en tanınmış örneklerdendir.
Yabgu
Eski Türk devletlerinde yüksek siyasî ve idarî unvan. İstemi Yabgu, Göktürk batı siyasetinin en bilinen örneğidir.
Şad
Özellikle hanedan mensuplarına verilebilen yüksek askerî ve bölgesel yönetim unvanı.
Tarkan
Eski Türk askerî-siyasî elitinin kullandığı yüksek statülü unvanlardan biri.
Töre
Eski Türk toplum ve devlet düzeninde hukuk, gelenek ve siyasî kurallarla ilişkili geniş kavram.
Kut
Talih, saadet, yaşam gücü ve özellikle hükümdarlık meşruiyetiyle ilişkili eski Türk kavramı.
Budun
Eski Türkçede halk, topluluk veya siyasî insan topluluğunu ifade eden temel kavram.
İl
Eski Türkçede devlet, siyasî düzen, ülke veya hâkimiyet alanıyla ilişkili temel kavram.
Toy
Türk tarihinde şölen, büyük toplantı ve bazı bağlamlarda siyasî meselelerin görüşüldüğü toplantı geleneği.
Yuğ
Eski Türklerde ölüm, yas, cenaze ve anma törenleriyle ilişkili kavram.
Balbal
Eski Türk anıt ve mezar alanlarındaki belirli taş unsurlar için kullanılan tarihî terim.
Tamga
Boy, hanedan, kişi veya mülkiyeti gösterebilen işaret ve damga geleneği.
Tengri
Eski Türk kaynaklarında gök ve üstün ilahî kudretle ilişkili temel dinî-kozmolojik kavram.
Otağ
Hükümdar, komutan veya yüksek statülü kişinin büyük çadırı ve hareketli karargâhıyla ilişkili terim.
Alp
Eski Türkçede yiğit, cesur, kahraman ve güçlü savaşçı anlam alanına sahip kelime.
Hatun
Türk ve İç Asya siyasî geleneğinde yüksek statülü kadınlara verilen tarihî unvan.
Ordu
Tarihî Türkçede askerî güç yanında hükümdarın karargâhı ve siyasî merkeziyle de ilişkili kelime.
Balık / Balıq
Eski Türkçede şehir veya yerleşim anlamında kullanılan tarihî kelime; modern Türkçedeki su hayvanı “balık” ile karıştırılmamalıdır.
Tabgaç
Eski Türk kaynaklarında Çin ve Çin siyasî dünyasıyla ilişkili kullanılan tarihî ad.
Aşina
Göktürk kağanlarının bağlı olduğu hükümdar hanedanını tanımlamak için kullanılan tarihî ad.
Büyük Selçuklu Devleti
Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Kınık boyuyla ilişkilendirilen Selçuklu hanedanının XI. yüzyılda Horasan merkezli yükselerek İran, Irak, Kafkasya ve çevresinde büyük bir siyasî d…
Selçuk Bey
Selçuklu hanedanına adını veren tarihî şahsiyettir. Büyük Selçuklu Devleti’ni doğrudan kuran sultan değil; birkaç kuşak sonra devletleşecek siyasî ailenin isim atası ve erken toplu…
Tuğrul Bey
Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk sultanı ve kardeşi Çağrı Bey’le birlikte devletin kuruluşunu sağlayan kurucu hükümdardır.
Çağrı Bey
Tuğrul Bey’in kardeşi, Alp Arslan’ın babası ve Büyük Selçuklu Devleti’nin iki temel kurucu liderinden biridir.
Alp Arslan
Büyük Selçuklu Devleti’nin ikinci sultanı; Kafkasya seferleri ve 1071 Malazgirt zaferiyle Türk ve Bizans tarihinin en tanınmış hükümdarlarından biridir.
Melikşah
Alp Arslan’ın oğlu ve 1072-1092 arasında hüküm süren Büyük Selçuklu sultanıdır. Dönemi devletin siyasî, idarî ve kültürel bakımdan zirvelerinden biri olarak değerlendirilir.
Nizâmülmülk
1018-1092 yılları arasında yaşamış Büyük Selçuklu veziri, devlet teşkilatçısı ve Siyasetnâme’nin yazarıdır. Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde merkezî bürokrasi üzerinde büyük etk…
Sultan Sencer
Melikşah’ın oğlu ve 1118-1157 arasında Büyük Selçuklu hanedanının en yüksek hükümdarı olan son büyük Selçuklu sultanıdır.
Ömer Hayyam
XI-XII. yüzyılın matematikçi, astronom, filozof ve şairidir. Modern dünyada rubaileriyle ünlü olsa da yaşadığı dönemde matematik ve astronomi çalışmalarıyla büyük itibara sahipti.
Dandanakan Muharebesi
23 Mayıs 1040 Dandanakan Muharebesi, Selçuklu kuvvetleri ile Gazneli Sultan Mesud’un ordusu arasında gerçekleşen ve Büyük Selçuklu Devleti’nin bağımsız kuruluşunu belirleyen Selçuk…
Malazgirt Meydan Muharebesi
26 Ağustos 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi, Sultan Alp Arslan komutasındaki Büyük Selçuklu kuvvetleri ile Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’in ordusu arasında gerçekleşen ve …
Katvan Muharebesi
1141’de Semerkant yakınındaki Katvan bozkırında Sultan Sencer’in ordusu ile Karahıtay kuvvetleri arasında gerçekleşen savaş, Selçuklu yenilgisi ve Karahıtayların Maveraünnehir üzer…
Büyük Selçuklu Devleti’nin Parçalanması ve Sonu
Büyük Selçuklu Devleti’nin çözülmesi tek savaş veya tek hükümdarla açıklanmaz. 1092’de Melikşah ve Nizâmülmülk’ün ölümlerinden 1157’de Sultan Sencer’in ölümüne uzanan süreçte haned…
Siyasetnâme
Siyasetnâme veya Siyerü’l-mülûk, Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk tarafından XI. yüzyılın sonlarında Farsça kaleme alınmış hükümdarlık ve devlet yönetimi eseridir. Teorik nasihat,…
Nizamiye Medreseleri
Nizamiye Medreseleri, Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün himayesiyle XI. yüzyılda çeşitli şehirlerde kurulan eğitim kurumları ağıdır. En tanınmış örnek Bağdat Nizamiyesi 1067’de …
Celâlî Takvimi
Celâlî Takvimi, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde astronomlar heyetinin çalışmaları sonucunda 1079’da yürürlüğe giren güneş esaslı takvim reformudur. Adı Melikşah’ın Celâlü…